Theo các nghiên cứu gần đây của CCIHP, CSAGA, Rutgers WPF và ISEE, người đồng tính nam, đồng tính nữ, lưỡng tính, chuyển giới và chuyển giới tính (LGBT) đang gặp rất nhiều khó khăn và kỳ thị vì xu hướng tình dục và bản dạng giới của mình. Các bậc phụ huynh và bản thân người LGBT cho biết họ không biết phải tìm những nguồn thông tin đáng tin cậy về tình dục đồng giới, và địa chỉ tin cậy để được hỗ trợ khi phải đương đầu với kì thị và phân biệt đối xử, ở đâu.

Nhiều người đã tìm đến những trung tâm tư vấn, tổng đài tư vấn hoặc bệnh viện nhằm tháo gỡ những vướng mắc của mình. Tuy nhiên không phải đơn vị tư vấn hay dịch vụ y tế nào cũng có được trang bị đầy đủ những kiến thức cũng như kinh nghiệm để có thể tư vấn hiệu quả nhất cho cộng đồng LGBT và gia đình họ.

“Hội thảo tư vấn cho cộng đồng LGBT và gia đình” đã diễn ra từ 8 – 17h ngày 9/12/ 2011 tại Khách sạn Grand Plaza, 117 Trần Duy Hưng với mong muốn tạo một diễn đàn để các tư vấn viên và cộng đồng LGBT và gia đình của họ chia sẻ nhu cầu và kinh nghiệm tư vấn. Bên cạnh đó, hội thảo cũng sẽ xác định những thiếu sót và chiến lược hợp tác nhằm giúp dịch vụ tư vấn cho cộng đồng LGBT và gia đình họ ngày càng tốt hơn.

1. Khó khăn trong tư vấn cho cộng đồng LGBT và gia đình

Theo một nghiên cứu do iSEE thực hiện ở bốn tỉnh/ thành phố Hà nội, Hồ chí minh, Long an và Nam Định, 57% số người được hỏi cho rằng đồng tính là một trào lưu xã hội, và 48% cho rằng đồng tính là một loại bệnh và có thể chữa khỏi. Nhiều bậc phụ huynh đã có những hành động tiêu cực, ví dụ như đánh đập hoặc gửi con vào bệnh viện tâm thần, với hy vọng “chỉnh sửa” sự “lệch lạc” tình dục của con mình; và kết quả là dẫn tới những tổn thương nặng nề về sức khỏe thể chất, tinh thần và tình dục của những người LGBT.

Một số người đã nhận được những lời khuyên không chính xác – lợi bất cập hại cho bản thân họ và người thân (là) LGBT của họ từ các trung tâm tư vấn và các trung tâm y tế. Ví dụ, trong khóa học thường niên về giới, tình dục và quyền một số học viên được yêu cầu làm bài tập thực hành “khách hàng ẩn danh” đến một số cơ sở khám chữa bệnh và tư vấn về nam khoa. Các học viên nam của khóa học đã được tư vấn để tăng cường sử dụng hóc-môn nam testosterone nhằm “chữa khỏi” việc thích quan hệ tình dục với nam giới; còn một học viên nữ thì được giải thích rằng chồng chị không thể là người thích quan hệ tình dục với nam giới khi đã có vợ, con.

Về phía những người làm nghề tư vấn, họ cũng gặp rất nhiều thách thức khi làm việc với các thân chủ về vấn đề đồng tính luyến ái. Một số khó khăn/ thách thức bao gồm:

- Kiến thức và thái độ của người làm tư vấn về LGBT là hạn chế: có rất ít những người làm tư vấn được đào tạo về tình dục và LGBT, và họ cũng không biết tìm thông tin chính xác về LGBT ở đâu. Ngoài ra, không phải người làm tư vấn nào cũng giữ được thái độ “không phán xét” đối với vấn đề LGBT, và nhiều người e ngại khi phải động chạm đến vấn đề vừa khó vừa nhạy cảm là “tình dục đồng tính”.

- Chưa có nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp rõ ràng cho tư vấn về LGBT: Hiện nay, chưa có nguyên tắc rõ ràng nào trong đào tạo và thực hành tư vấn về LGBT, và những người làm tư vấn không có gì để đối chiếu xem tiến trình tư vấn của họ với thân chủ có đúng về đạo đức tư vấn hay là không. Hầu hết, các tư vấn viên thực hành theo kinh nghiệm làm việc của cá nhân, và quan điểm cá nhân về tình dục.

- Hạn chế về khung pháp lý: Luật pháp Việt Nam hiện nay chưa thừa nhận quyền kết hôn của những người đồng tính luyến ái. Do vậy, không chỉ những người làm tư vấn gặp khó khăn, mà ngay cả các luật sư cũng “vướng mắc” khi phải bảo vệ quyền lợi của thân chủ trước pháp luật, đặc biệt đối với các trường hợp có “bạo lực gia đình”.

- Hạn chế về sự hỗ trợ của những người xung quanh đối với thân chủ: Những người đồng tính luyến ái bị kỳ thị và phân biệt đối xử ngay từ trong gia đình của họ, và ở ngoài xã hội. Do vậy, khi người làm tư vấn giúp thân chủ định hướng giải pháp cho vấn đề của họ, đồng thời cũng sẽ phải đương đầu với “thực trạng” có ít sự ủng hộ hay hỗ trợ từ những người xung quanh.

2. Kiến nghị đối với những người làm tư vấn cho cộng đồng LGBT và gia đình họ

i. Xây dựng các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp trong thực hành tư vấn cho LGBT và gia đình của họ, trong đó cần đặt quyền tình dục của cộng đồng LGBT là ưu tiên trong mục tiêu tư vấn và sử dụng các kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học để cung cấp thông tin.

ii. Xây dựng cơ chế theo dõi giám sát chất lượng dịch vụ tư vấn: trong bất kì lĩnh vực tư vấn nào thì việc theo dõi giám sát chất lượng dịch vụ tư vấn, có bao gồm tuân thủ các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp, cũng là một yêu cầu tiên quyết để có sự chuyên nghiệp trong thực hành nghề tư vấn. Trong lĩnh vực tư vấn về LGBT, cơ chế theo dõi giám sát còn quan trọng hơn rất nhiều, do tính nhạy cảm của vấn đề và những hậu quả về tâm lý xã hội nghiêm trọng đối với người LGBT trong môi trường xã hội còn nhiều định kiến và phân biệt đối xử. Cộng đồng LGBT cần có vai trò trong hệ thống theo dõi giám sát, và phản hồi thông tin về chất lượng dịch vụ tư vấn.

iii. Xây dựng mạng lưới hợp tác để có nguồn thông tin cập nhật, hệ thống chuyển gửi dịch vụ hiệu quả, và sự đào tạo liên tục cho người làm tư vấn về tình dục và quyền tình dục: các nhà tư vấn cần tham gia vào cùng mạng lưới với các cơ quan nghiên cứu và các tổ chức xã hội dân sự làm việc trong lĩnh vực tình dục và quyền tình dục để tiếp cận với các nguồn thông tin chính xác và cập nhật. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ và chuyển gửi dịch vụ trong mạng lưới các đơn vị tư vấn để khách hàng có thể tiếp cận dịch vụ tư vấn chuyên sâu và hiệu quả hơn.

iv. Thực hiện nghiên cứu, tổng hợp các kinh nghiệm tư vấn để phản hồi đến các cơ quan quản lý nhà nước, vận động chính sách cho thực hiện quyền tình dục của cộng đồng LGBT

3. Kiến nghị đối với báo chí và truyền thông

i. Đồng tính luyến ái là một xu hướng tình dục và không phải là bệnh

Đồng tính luyến ái là một trong những xu hướng tình dục (sexual orientation) – sự hấp dẫn về mặt tình dục của của một người đối với người có cùng giới tính, hoặc khác giới tính, hoặc đối với cả hai giới tính. Các nhà khoa học đều nhất trí rằng, xu hướng tình dục là một khái niệm phức tạp, do tác động từ nhiều yếu tố, bao gồm cả sinh học và xã hội. Và người ta thường không thể tự quyết định xu hướng tình dục cho bản thân mình.

Năm 1973 Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ đã loại Đồng tính luyến ái ra khỏi danh sách các bệnh về tâm thần. Sự thật là Đồng tính luyến ái không phải là một loại bệnh cũng đã được Tổ chức Y tế Thế giới thừa nhận vào năm 1990, và được Trung Quốc thừa nhận vào năm 2001. Ở Việt Nam, đồng tính luyến ái chưa từng bao giờ bị đưa vào danh sách các loại bệnh tâm thần hay bệnh truyền nhiễm. Khi đã không phải là bệnh, thì việc chữa trị là không cần thiết, và cũng không có lý do nào để đồng tính luyến ái “lây lan” trong cộng đồng.

ii. Quyền tình dục của cộng đồng LGBT cần được tôn trọng và bảo vệ

Các nhà báo cần đưa ra các thông tin xác thực, được cung cấp từ các tổ chức có uy tín trong lĩnh vực tình dục và quyền tình dục, để tránh gây ra các lầm tưởng và tăng thêm kỳ thị trong xã hội đối với cộng đồng LGBT.

Trong một nghiên cứu phân tích các bài báo về LGBT ở Việt Nam do iSEE thực hiện cùng Học viện Báo chí và Truyền thông, có tới 18% số bài báo giải thích tình dục đồng giới là một loại bệnh truyền nhiễm, 17% cho rằng đó là sự đua đòi, 16% đưa nguyên nhân là do tò mò, và nhiều bài báo ra những “nguyên nhân” khác của tình dục đồng tính, gồm môi trường sống, thất tình, số phận và do quá khứ bị lạm dụng tình dục. Cách đưa thông tin như vậy làm sai lệch hình ảnh của người LGBT, và đưa ra thông điệp “khái quát hóa” LGBT – hoặc là những người đáng thương, bị lừa gạt, không thể có hạnh phúc; hoặc là những người phạm tội, suy đồi đạo đức.

Các thông tin tham khảo thêm, xin liên hệ trực tiếp với:

1. Ông Lê Quang Bình. Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE).
Email: lqbinh@isee.org.vn