Bản dạng tình dục” (sexual identity) là một khái niệm không mới ở các nước Phương Tây, hình thành trong bối cảnh bàn luận về tình dục đồng tính và được Karl Heinrich Ulrichs đề cập lần đầu tiên vào thế kỉ 19. Ở Việt Nam thuật ngữ này được sử dụng nhiều chỉ trong khoảng một thập kỉ gần đây, khi tình dục và sức khỏe tình dục được quan tâm nhiều hơn trong các nghiên cứu và can thiệp.

Bản dạng tình dục là những suy nghĩ, thực hành và các yếu tố cá nhân hay xã hội làm nên định dạng của một người nào đó về mặt tình dục. Nó bao gồm những suy nghĩ và cảm nhận của một người về bản thân trong mối liên quan đến tình dục như là sự hấp dẫn về tình dục, năng lực tình dục, quyền có tình dục. Nó bao gồm khuynh hướng tình dục tức là việc một người thấy mình bị hấp dẫn về cảm xúc, mơ mộnghay muốn có mối quan hệ tình dục với một người cùng giới (đồng tính luyến ái), khác giới (dị tính luyến ái) hay cả hai giới (lưỡng tính luyến ái). Nó cũng bao gồm cách một người thể hiện trong tình dục như là thực hành tình dục và vai trò giới. Các yếu tố cá nhân như giới tính, tình trạng khuyết tật, tình trạng bệnh tật, trình độ giáo dục, điều kiện kinh tế...là một phần quan trọng của bản dạng tình dục vì nó làm có thể làm hạn chế hay tăng cường sự tiếp cận của một người tới khoái cảm và thỏa mãn trong tình dục.
Tương tự như vậy, các yếu tố xã hội như giai đoạn lịch sử, bối cảnh văn hóa, tính dân tộc và quốc gia của cá nhân đó cũng là một phần quan trọng làm nên bản dạng tình dục của họ.

Trong lịch sử nghiên cứu về tình dục, các học giả trên thế giới đã có nhiều tranh luận và chuyển hướng định nghĩa “bản dạng tình dục” từ khía cạnh sinh học, cho tới khía cạnh tâm lý, văn hóa – xã hội. Các học giả cũng mất một thời gian khá dài thảo luận về sự phân biệt giữa “bản dạng tình dục”, “bản dạng giới” và “hành vi tình dục”, để trả lời cho câu hỏi tưởng chừng đơn giản – “Tôi tự nhìn nhận tôi là ai trong tình dục? Tôi là người đồng tính, người dị tính, hay người lưỡng tính luyến ái?”.

Ở Việt Nam, khái niệm “bản dạng tình dục” vẫn còn khá mơ hồ, và ít được thảo luận một cách thấu đáo. Tính thống soái của tình dục dị tính (heteronormativity) khiến cho các nhóm tình dục thiểu số cũng cố “ép mình” vào một trong hai hình thức phân loại – tôi là nam hay nữ, tôi là chồng hay vợ trong mối quan hệ tình dục, và sự tự phân loại này được thừa nhận và củng cố một cách tự nhiên. Trong khi đó, các nghiên cứu và can thiệp về tình dục, nếu có đề cập tới “bản dạng tình dục”, chủ yếu nhìn nhận ở góc độ hành vi nguy cơ, hay tác động của kỳ thị và phân biệt đối xử. Mối tương tác giữa sự hình thành “bản dạng tình dục” và các diễn ngôn về tình dục, gắn liền với các đặc điểm lịch sử - văn hóa – xã hội và chính trị, vẫn còn bỏ ngỏ. Chưa kể là, ở Việt Nam vẫn còn phổ biến sự nhầm lẫn giữa khuynh hướng tình dục, bản dạng giới và hành vi tình dục. Ví dụ, coi “nam giới có quan hệ tình dục với nam giới” (MSM) là một phạm trù của hành vi tình dục, là khuynh hướng tình dục “đồng tính”. Hoặc, xếp một người thuộc nhóm “người chuyển giới” (tự nhận bản dạng giới là nam trong khi cơ thể sinh học là nữ, và ngược lại) vào cùng nhóm với “người đồng tính” (bản dạng giới trùng với cơ thể sinh học, nhưng chỉ bị hấp dẫn tình dục bởi người có cùng giới tính).

Với tầm quan trọng và tính phức tạp của “bản dạng tình dục” như trên, Ban Biên tập bản tin Giới, Tình dục xin dành toàn bộ Bản tin số 5 này để cập nhật các sách và bài báo khoa học được xuất bản gần đây, bàn đến khái niệm “bản dạng tình dục” và quá trình hình thành và thừa nhận “bản dạng tình dục”. Bản tin này đưa ra các bằng chứng để khẳng định “bản dạng tình dục” cũng là một sản phẩm do xã hội kiến tạo nên và phê phán các quan điểm cho rằng bản dạng tình dục là tự nhiên, phổ quát và không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố lịch sử, văn hóa và kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó các tài liệu giới thiệu trong bản tin cũng cung cấp cho độc giả những chỉ dẫn về phương pháp học trong nghiên cứu về bản dạng tình dục.

Cuốn sách thứ nhất “Lợi nhuận và khoái cảm: các bản dạng tình dục trong xã hội tư bản” phân tích mối liên hệ giữa bản dạng tình dục và tư bản. Bản dạng tình dục luôn gắn liền với bản dạng giới, tộc người và tính dân tộc. Cuốn sách cho thấy sự hình thành và phát triển của tư bản chủ nghĩa đã tác động lên việc hình thành và thay đổi của các bạn dạng này như thế nào. Cuốn sách cũng đề cập tới quá trình toàn cầu hóa làm thay đổi tính chất tư bản, và như vậy, cũng đồng thời chuyển đổi bản dạng tình dục, mở ra những khuôn mẫu mới về hàng hóa và các cơ hội mới cho “tính chủ thể” trong tình dục. Cuốn sách thứ hai “Câu chuyện của bản dạng tình dục: cách tiếp cận kể chuyện về cuộc đời của đồng tính nam và nữ” giới thiệu về phương pháp tiếp cận “chuyện kể” trong nghiên cứu về bản dạng tình dục. Các bài viết trong cuốn này nhấn mạnh tầm quan trọng của lịch sử, sự thay đổi giữa các thế hệ, và “tiếng nói của các chủ thể tình dục” trong các câu chuyện kể về quá trình xác định bản dạng đầy ý nghĩa và rất đáng quan tâm và sự phù hợp của cách tiếp cận “chuyện kể” trong việc nắm bắt và phân tích các yếu tố này trong mô tả về bản dạng tình dục.

Năm bài báo được lựa chọn giới thiệu trong bản tin này để minh họa cho luận điểm về “kiến tạo xã hội của bản dạng tình dục”. Bạn đọc sẽ đi từ các khái niệm cơ bản – bản dạng tình dục và bản dạng giới khác nhau như thế nào, được phân tích rõ trong bài báo thứ nhất; cho tới các bàn luận sâu sắc hơn về sự hình thành và thương thuyết bản dạng tình dục của các nhóm đối tượng khác nhau: vị thành niên, nam giới có quan hệ tình dục với nam giới, và đặc biệt, sự thương thuyết bản dạng tình dục trong mối tương tác phức tạp với bản dạng xã hội của nhóm người khuyết tật.

Trong mục giới thiệu hoạt động của Trung tâm thông tin tư liệu, chúng tôi giới thiệu các thảo luận trong hội thảo “Tư vấn cho cộng đồng LGBT và gia đình”, như là một bằng chứng minh họa cho sự tương tác giữa quá trình hình thành bản dạng tình dục và các yếu tố văn hóa xã hội. Cộng đồng LGBT, cha mẹ họ, và cả những người làm tư vấn, đã phải trải qua một quá trình thương thuyết chông gai và đau đớn với các giá trị đạo đức và văn hóa trong các diễn ngôn về tình dục.

Cuối bản tin, như thường lệ, các bạn sẽ được cập nhật với các sự kiện sắp tới trong khu vực và trên thế giới, và các đầu sách có liên quan tới chủ đề “kiến tạo xã hội của bản dạng tình dục” trong thư viện của CCIHP. Chúng tôi hy vọng rằng bạn đọc sẽ tìm được những thông tin hữu ích cho mình trong bản tin. Chúng tôi cũng mong nhận được các ý kiến góp ý của các bạn để bản tin ngày càng hoàn thiện hơn.

Bạn đọc vui lòng xem nội dung chi tiết ‘Điểm tin Giới và Tình dục’ tiếng Việt và tiếng Anh tại đây.

Ban biên tập rất mong tiếp tục nhận được ý kiến phản hồi của độc giả về bản tin cũng như những gợi ý về chủ đề, sách hay và thông tin về các chương trình dự án.

Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ

Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP)
Số 2, ngách 49/41 Huỳnh Thúc Kháng, Hà Nội
ĐT: 844- 3577 0261 Fax: 844 – 3577 0260
Email: gsh@ccihp.org, nga@ccihp.org
Website: http://ccihp.org

Trân trọng,
Bs. Th.S Hoàng Tú Anh
Giám đốc trung tâm